Informacje

Atrybut Wartość
Nazwa Smolnik
Koordynaty N49 12 34.70 E22 41 16.00
Wpis 2013
Kryteria iii, iv
Pow. dobra 0.35 ha
Pow. strefy buforowej 34.85 ha
Typ Seryjne, wielokrajowe
Nr Ref. 1424-014

Oś czasu

Smolnik

Wyślij wiadomość

Menu obiektu

Cerkiew grekokatolicka pw. św. Michała Archanioła (Smolnik)

Świątynia jest jednym z nielicznych zachowanych na terenie Polski przykładów ludowego budownictwa cerkiewnego Bojków. Zaliczana jest do typu prostego cerkwi bojkowskiej, reprezentującego najstarsze znane formy ruskich cerkwi drewnianych. Wartości obiektu zostały docenione i wyróżnione poprzez wpis na Listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Historia
Cerkiew w Smolniku jest trzecią w kolejności znaną ze źródeł archiwalnych cerkwią zbudowaną w tej miejscowości. Została wzniesiona w 1791 r. (jak informuje napis cyrylicą zachowany na nadprożu nad wejściem do świątyni), w innym niż jej poprzedniczka miejscu, na prawym brzegu Sanu, w centralnej części nieistniejącej już dzisiaj wsi. Pierwszy znany gruntowniejszy remont cerkwi został przeprowadzony w 1921 r. (w efekcie tych prac dokonano renowacji ikonostasu, którą przeprowadził Ilia Decik z Sambora). W 1921 lub 1934 r. wymieniony został stary gontowy dach, który zastąpiono blaszanym; gontowe pokrycie ścian zmieniono na pionowy szalunek oraz przeniesiono chór śpiewaczy z nawy do babińca. Po wysiedleniu w 1951 r. ludności ukraińskiej na tereny Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (USRR) pozbawiona opieki cerkiew zaczęła niszczeć. W latach 1951-1960 stopniowej rozbiórce uległa cała zabudowa wsi z wyjątkiem zabytkowej cerkwi. W latach 1969-1974 przeprowadzono remonty budynku cerkwi, w wyniku których przywrócono gontowe pokrycie ścian i dachu oraz rozebrano zakrystię i niewielki przedsionek przed babińcem, dokonano też konserwacji polichromii odkrytej na ścianie ikonostasowej. W 1973 r., decyzją władz powiatowych w Lesku, cerkiew w Smolniku została przekazana rzym.-kat. parafii w Lutowiskach. Już w 1974 r. doszło do konsekracji świątyni jako kościoła filialnego pw. Wniebowzięcia NMP, a rok później zakończono prace remontowe we wnętrzu dawnej cerkwi. W trakcie prac remontowych realizowanych w latach 1994-1996 wokół cerkwi i cmentarza wykonano drewniane ogrodzenie kryte gontem. Generalny remont świątyni przeprowadzony został w latach 2004-2007. Prace te objęły m.in. remont posadowienia i podłogi, wymianę pokrycia gontowego dachu i części elementów więźby dachowej. W 2009 r. rozpoczęto prace konserwatorskie polichromii, a także wykonano aranżację wnętrza prezbiterium. W 2013 r. cerkiew została wpisana na Listę światowego dziedzictwa UNESCO w ramach wpisu Drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat.

Opis
Świątynia usytuowana jest poza dzisiejszą wsią Smolnik, na wschód od rozwidlenia dróg do Lutowisk i Zatwarnicy, za potokiem Smolnik, na grzbiecie wzgórza. Teren wokół cerkwi wyznaczony jest drewnianym ogrodzeniem i otoczony starodrzewem. Od wsch. do cerkwi przylega teren cmentarza (założonego w XIX w.) z nielicznie zachowanymi kamiennymi nagrobkami, głównie z pocz. XX wieku. Cerkiew jest orientowana.

Cerkiew ma układ trójdzielny prezbiterium-nawa-babiniec. Prezbiterium (na rzucie kwadratu) i babiniec (na rzucie prostokąta) tej samej szerokości, nawa szersza, na rzucie kwadratu.

W bryle bardzo wyraźny jest podział na trzy człony, z których nieco większy od pozostałych jest środkowy człon - nawa. Ściany wszystkich członów cerkwi mają zbliżoną wysokość, wszystkie też są przekryte jednozałomowymi dachami namiotowymi o zróżnicowanej nieznacznie wielkości i wysokości, zwieńczone makowicami i metalowymi krzyżami. Największy i najwyższy jest dach nad nawą, nieco niższe - nad babińcem i prezbiterium.

Jest to cerkiew drewniana, na podmurówce z kamienia łamanego, wzniesiona w konstrukcji zrębowej (wieńcowej). Belki połączone są na nakładkę z krytym czopem z pozostawionymi ostatkami. Ostatki belek, od pierwszego do piątego wieńca (licząc od dołu), są wysunięte - w każdym kolejnym wieńcu coraz dłuższe. Najdłuższe ostatki piątego wieńca stanowią oparcie dla płatwi daszku okapowego (opasania) nieprzerwanie obiegającego cerkiew. Konstrukcja zrębowa kontynuowana jest w czworobocznych kopułach nawy i prezbiterium oraz kolebkowym sklepieniu babińca. Ściany i kopuła nawy wzmocnione są we wnętrzu ściągami krzyżowymi, założonymi na dwóch poziomach - jeden założony na belce oczepu nawy. a drugi na oczepie zrębu załomu kopuły. Cerkiew jest w całości pokryta gontem (pierwotnie poniżej daszku okapowego pozostawiony był zrąb). Do wnętrza prowadzi jedno wejście zlokalizowane w zach. ścianie babińca. Otwór drzwiowy jest prostokątny, w ościeżach z nadprożem, na którym wyryty napis cyrylicą z datą budowy (częściowo zasłonięty). Okna prostokątne z wiatrownicami z dekoracyjnie wyciętych desek, z gontowymi daszkami okapowymi i parapetami.

We wnętrzu, pomiędzy nawą a prezbiterium obszerne, prostokątne przejście, powstałe po likwidacji przegrody ikonostasowej i wycięciu kilku belek konstrukcyjnych wsch. ściany nawy. W narożach tego przejścia wtórna, parawanowa ścianka zrębowa sięgająca do połowy wysokości wsch. ściany nawy, nie powiązana ze ścianami nawy ani prezbiterium. Prezbiterium podwyższone o jeden stopień. Przejście pomiędzy babińcem a nawą przekształcone, wyznaczone jest belką progową i wydzielone po bokach niewielkimi, wysokimi na ok. 80 cm ściankami przegrody, utworzonymi z wysuniętych do wnętrza ostatków trzech belek zrębu zach. ściany nawy. Górna część przejścia zamknięta jest prostokątnie, ze śladami dawnego zamknięcia prześwitu w kształcie odcinka koła. We wnętrzu przy zach. ścianie nawy znajduje się wtórny, zrekonstruowany nadwieszony chór śpiewaczy o prostym parapecie z balustradą z ozdobnie wycinanych desek. Powstał on z wykorzystaniem elementów z wcześniejszego, również wtórnego chóru, którego gniazda i wręby zachowały się na ścianach babińca.

Z oryginalnego wystroju świątyni zachowała się pochodząca z k. XVIII w. polichromia zdobiąca ścianę ikonostasową nawy. Polichromia ornamentalna datowana na 2. poł. XIX w. zachowała się też na ścianach prezbiterium. Wyposażenie cerkwi w Smolniku uległo rozproszeniu po II wojnie światowej. Część znajduje się w kilku świątyniach na terenie Ukrainy, część znajduje się w Muzeum Narodowym we Lwowie, a część jest przechowywana w Dziale Sztuki Cerkiewnej Muzeum-Zamku w Łańcucie. W 2009 r. wykonano nową aranżację wnętrza prezbiterium, wykorzystując dwie współczesne ikony oraz zabytkowe carskie wrota oraz tabernakulum o cechach neogotyckich.

Obiekt dostępny dla zwiedzających, możliwość zwiedzania wnętrza po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym.

 

Oprac. Ryszard Kwolek, OT NID w Rzeszowie, 28.08.2014 r.
 

Bibliografia

  • Karta ewidencyjna, Cerkiew w Smolniku, oprac. Szanter Z., Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków Delegatura w Krośnie, 1978.
  • Augustyn M., Szczerbicki A., Cerkiew w Smolniku, Lutowiska 2004.
  • Bańkosz R., Cerkwie bieszczadzkich Bojków, Krosno 2010.
  • Augustyn M., Kryciński S., Modrzejewski S., Szewc R., Bieszczady. Słownik historyczno-krajoznawczy, cz. 1: Gmina Lutowiska, Ustrzyki Górne-Warszawa 1995.
  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, Woj. krośnieńskie, Lesko, Sanok, Ustrzyki Dolne i okolice, Warszawa 1982.
  • Kryciński S., Cerkwie w Bieszczadach, Pruszków 1995.
  • Saładiak A., Pamiątki i zabytki kultury ukraińskiej w Polsce, Warszawa1993.
  • Szematyzmy duchowieństwa grekokatolickiego z lat 1877, 1879, 1927, 1936, 1938-39.
  • Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine, Warsaw-Kiev 2011.
Zakmnij