Informacje

Atrybut Wartość
Nazwa Radruż
Koordynaty N50 10 35.05 E23 24 3.84
Wpis 2013
Kryteria iii, iv
Pow. dobra 0.3 ha
Pow. strefy buforowej 2.11 ha
Typ Seryjne, wielokrajowe
Nr Ref. 1424-010

Oś czasu

Radruż

Wyślij wiadomość

Menu obiektu

Zespół Cerkwi grekokatolickich par. pw. św. Paraskiewy w Radrużu, (obecnie filia Muzeum Kresów w Lubaczowie) (Polska)

Cerkiew w Radrużu, z całym bogactwem swych dziejów, z monumentalną w formie architekturą i rozwiązaniami konstrukcyjnymi, należy do najcenniejszych i najstarszych cerkwi drewnianych zachowanych na terenie Polski. Obiekt jest wybitnym dziełem architektury w typie z czworoboczną kopułą nad nawą, prezentuje unikalne walory konstrukcyjne i wystrój malarski. Jej znaczenie w całokształcie najdawniejszej cerkiewnej architektury drewnianej podkreśla fakt występowania ścisłych związków warsztatowych z kilkoma zachowanymi do naszych czasów szesnastowiecznymi cerkwiami, położonymi na pograniczu polsko-ukraińskim w: Gorajcu, Potyliczu i Woli Wysockiej. Wszystkie one zostały wzniesione przez zawodowych mistrzów, wykorzystujących doświadczenia ciesielstwa późnogotyckiego. Wartości obiektu zostały docenione i wyróżnione poprzez wpis na Listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Historia
Pierwsza pewna informacja o parochii i cerkwi radruskiej pochodzi z rejestru poborowego z 1531 r. Obecnie istniejąca świątynia jest przez większość badaczy datowana na 4 ćw. XVI w. Przypuszcza się, że jej fundatorem był w 1583 r. starosta lubaczowski Jan Płaza. Badania porównawcze związały obiekt z grupą kilku XVI-wiecznych świątyń wschodnioroztoczańskich (m.in. Gorajec, Wola Wysocka, Potylicz). Czas powstania cerkwi wyznacza zachowana na wschodniej ścianie nawy polichromia, datowana precyzyjnie na rok 1648. W 1743 r. cerkiew znajdowała się w złym stanie i potrzebowała poważnych reparacji. Prace remontowe przeprowadzono w 3 ćw. XVIII w. (zapewne w tym czasie rozebrano pierwotnie istniejącą nad babińcem dzwonnicę oraz przebudowano soboty). Prawdopodobnie w tym czasie wzniesiono wolnostojącą dzwonnicę, o której nie wspominają wcześniejsze opisy wizytacyjne. Około 1825 r. zespół cerkiewny otoczono kamiennym ogrodzeniem, które zastąpiło istniejący wcześniej drewniany parkan. Kolejne prace remontowe przy zespole przeprowadzane były w 1832 i 1845 r. (przypuszcza się, że w tym czasie przebudowano chór muzyczny). W II poł. XIX w. wzniesiony został murowany z kamienia budynek kostnicy - tzw. „dom diaka”. W 1927 r. przerobiono otwory liturgiczne w ikonostasie oraz dokonano drobnych napraw obiektu. Po 1944 r. po wysiedleniu ludności ukraińskiej cerkiew została opuszczona. Zespół popadał stopniowo w ruinę. W 1959 r. została przejęta na rzecz Skarbu Państwa. W l. 1959-1960 przeprowadzono prace zabezpieczające, a w l. 1964-1966 kapitalny remont świątyni i pozostałych elementów zespołu cerkiewnego. W trakcie prac odkryto pod ikonostasem pierwotną polichromię figuralno-ornamentalną datowaną obecnie na XVII w. W 1994 r. wykonano remont dzwonnicy i zadaszenia ogrodzenia, a w 1996 r. przeprowadzono częściową wymianę gontowego pokrycia cerkwi kontynuowaną w l. 2000-2001. W 2002 r. wymieniono gontowe pokrycie dachu kostnicy. Od 2010 r. zespół jest własnością Muzeum Kresów w Lubaczowie W 2013 r. cerkiew została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w ramach wpisu Drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat.

Opis
Zespół cerkiewny usytuowany jest w środkowej części wsi. Teren zespołu wyznaczony jest kamiennym ogrodzeniem na obrysie owalu. W centrum placu znajduje się cerkiew, a na północny zachód od niej usytuowana jest wolnostojąca dzwonnica. W ogrodzeniu są dwie bramy wychodzące na cmentarze: mniejszy od pd.-zach. oraz większy - od pn.-wsch. Od pn. do wsch. bramy przylega niewielki, murowany budynek kostnicy (tzw. „Dom Diaka”), dobudowany do muru ogrodzeniowego po jego zewnętrznej stronie. W granicach ogrodzenia znajduje się dawny cmentarz przycerkiewny z kilkoma zachowanymi nagrobkami z XVII-XIX w. Zespół cerkiewny otoczony jest wieńcem starodrzewu (klony, dęby oraz lipa) w wieku ok. 80-120 lat.

Cerkiew orientowana, wzniesiona została na planie trójdzielnym, z prezbiterium, nawą i babińcem na rzucie kwadratów. Do szerszej nawy przylega od wsch. węższe prezbiterium, od zach. węższy babiniec. W bryle dominuje nawa, nad którą wznosi się czworoboczna kopuła zrębowa z jednym załamaniem, zwieńczona pseudolatarnią i żelaznym krzyżem. Prezbiterium i babiniec są znacznie niższe od nawy, nakryte dachami dwuspadowymi. Kalenice dachów prezbiterium i babińca sięgają wysokości gzymsu wieńczącego zrąb nawy. Bryła budowli wzbogacona jest w dolnej części o wydatne, otwarte soboty przykryte dachami jednospadowymi. Cerkiew wzniesiona jest w konstrukcji zrębowej. Obiekt posadowiono na fundamencie z kamienia łamanego. Belki zrębu (od trzeciego do piątego wieńca) wysunięte są w formie profilowanych rysiów. Ściany zewnętrzne wzmocnione są niskimi lisicami. Obiegające cerkiew soboty mają konstrukcję słupową usztywnioną mieczowaniem. Nawa, prezbiterium i babiniec przekryte zostały zrębowymi sklepieniami: nad nawą czteropolową kopułą z jednym załamaniem, wzmocnioną od wewnątrz rozbudowanym systemem ściągów, założonych na dwóch poziomach, nad prezbiterium i babińcem dwuschylne sklepienia zrębowe. W belkach oczepu oraz belkach ściągów nawy zamocowane są zaczepy. Niegdyś nad babińcem występowała niewielka wieżyczka dzwonnicza, której pozostałością jest krótki strop belkowy zachowany w zach. części babińca. Zrąb ścian poniżej dachu sobót jest odsłonięty, powyżej cerkiew w całości pobita została gontem. Otwory okienne zróżnicowane: w nawie - większe, prostokątne, w ściankach załamania kopuły trzy niewielkie okulusy, w prezbiterium jeden niewielki prostokątny otwór. W zach. ścianie babińca dębowy, prostokątny portal o szerokich węgarach, z obszernym nadprożem wyciętym w formie łuku trójlistnego. Portal w pd. ścianie nawy o analogicznej do zachodniego formie, z wyciętym w nadprożu napisem epitafijnym w języku starocerkiewnosłowiańskim: „ZDIE LEZI SŁAWETNYJ PAN WASYLIJ DUBNIEWYCZ P[RESTAWSZY] R B 1699 MARTA 6”. Na pd. zewnętrznej ścianie nawy, w obrębie sobót zachował się malowany krzyż z inskrypcją zapisaną cyrylicą: R(oku) B(ożego) 1648.

We wnętrzu, w zrębowej ścianie między nawą a prezbiterium, wycięte trzy niskie, symetrycznie rozmieszczone prostokątne otwory drzwiowe dolnego rzędu ikonostasu. Babiniec otwarty do nawy szerokim przejściem utworzonym przez uskokowo wysunięte profilowane brusy zrębu. W zrębie ściany ponad przejściem wycięty duży kolisty prześwit. Analogiczne koliste przeźrocze występuje na przeciwległej ścianie ikonostasowej. Chór muzyczny usytuowany w nawie przy ścianie babińca wsparty jest na zrębie oraz dwóch parach ozdobnie opracowanych drewnianych kolumn. W nawie (na ścianie ikonostasowej) i w prezbiterium (na ścianie pn.) zachowała się polichromia figuralno-ornamentalna datowana na 1648 r. W cerkwi eksponowane są elementy jej dawnego wyposażenia: ikonostas (1 poł. XVII - 2 poł. XVIII w.), dwa ołtarze boczne (poł. XVIII w.), ława kolatorska (XVII w.), krzyż procesyjny (1742 r.), Grób Pański (1830 r.), kamienna kropielnica (XVIII/XIX w.) Znaczna część wyposażenia (ikony i paramenty i księgi liturgiczne) znajduje się w muzeach: Muzeum Kresów w Lubaczowie, Muzeum-Zamku w Łańcucie, Muzeum Sztuki Ukraińskiej we Lwowie.

Wyróżniającym się elementem zespołu jest wolnostojąca, drewniana dzwonnica założona na planie kwadratu. Jest to budowla dwukondygnacyjna z nadwieszoną izbicą z otwartą galerią. W przyziemiu znajduje się obszerny i wysoki fartuch gontowy osłaniający podwaliny. Dach w dolnej części jest namiotowy, czteropołaciowy, w górnej przechodzi w dach ostrosłupowy, ośmiopołaciowy. Dzwonnica wzniesiona została z drewna w konstrukcji słupowo-ramowej. Słupy usztywnione są na trzech poziomach ryglami, zastrzałami, mieczami i zastrzałami krzyżowymi, tzw. „krzyżami św. Andrzeja”. Dzwonnica niemal w całości poszyta została gontem (oprócz szalowanej deskami w pionie dolnej części izbicy).

Kostnica (tzw. „Dom Diaka”) to niewielki budynek wzniesiony na rzucie prostokąta, jednokondygnacyjny, murowany z kamienia wapiennego i otynkowany. Bryła budynku jest zwarta z wysokim czterospadowym dachem gontowym z niewielkimi półszczytami w formie dymników od pd. i pn. Ściana zach. (stanowiąca fragment muru ogrodzeniowego) poprzedzona jest podcieniem utworzonym przez cztery drewniane słupy wzmocnione mieczowaniem, wspierające połać dachową. W elewacji pd. znajduje się prostokątny otwór wejściowy i prostokątne okno; drugie okno w elewacji pn. Jednoprzestrzenne wnętrze nakryte jest stropem belkowym.

Otaczające zespół ogrodzenie z bramami od wsch. i zach. wymurowane zostało z kamienia wapiennego o nieregularnym wątku. Mur od zewnątrz wzmocniony jest szkarpami, a od wewnątrz rozczłonkowany prostokątnymi niszami. Mur zwieńczony został dwuspadowym daszkiem o gontowym pokryciu.

W granicach ogrodzenia zachowały się nagrobki: płyta nagrobna Katarzyny Dubniewiczowej z ok. 1682 r., nagrobek z 1729 r., krzyż nagrobny, zapewne XVII/XVIII w., nagrobek Zofii Krynickiej z 1887 r., nagrobek rodziny Andruszewskich z k. XIX w.

Obiekt muzealny dostępny przez cały rok


Oprac. Ryszard Kwolek, OT NID w Rzeszowie, 19-11-2015 r.
 

Bibliografia

  • Brykowski R., Drewniana architektura cerkiewna na koronnych ziemiach Rzeczypospolitej, Warszawa 1995,
  • Brykowski R., Martyniuk B., Cerkwie drewniane w Uluczu, Radrużu i Korczminie, [w:] In artium hortis. Studia i szkice z dziejów sztuki, konserwacji zabytków i muzealnictwa: Wojciechowi Fijałkowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, Warszawa 1997,
  • Giemza J., Kształtowanie się malarskiego wystroju drewnianej cerkwi w XVI-XVIII wieku na przykładzie zabytków Radruża, [w:] Rzeszowska Teka Konserwatorska, t. 1, Rzeszów 1999,
  • Giemza J., Malowidła ścienne jako element wystroju drewnianych cerkwi w XVIII wieku, [w:] Sztuka diecezji przemyskiej. Materiały z międzynarodowej konferencji naukowej 19-25 czerwca 1995 roku, Łańcut 1999,
  • Giemza J., Polichromie ścienne w drewnianych cerkwiach Nadsania, [w:] Malarstwo monumentalne polski południowo-wschodniej. Informator Regionalny, Rzeszów 1995,
  • Mazur J., Drewniana cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem św. Paraskewy w Radrużu z końca XVI w. w powiecie lubaczowkskim, Lubaczów-Lublin 1999, mps pracy magisterskiej napisanej w Katedrze Historii Sztuki Nowożytnej KUL pod kier. prof. dr hab. Jerzego Lileyki; Mazur J., Drewniane cerkwie Złotego Wieku, [w:] Monument. Studia i materiały Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków, Nr 2, Warszawa 2005
  • Podkarpacki Biuletyn Konserwatorski, T.I, cz.1, Wykaz prac konserwatorskich i remontowo-konserwatorskich wykonanych w latach 1999-2002 przy obiektach zabytkowych z terenu województwa podkarpackiego, Przemyśl 2003,
  • Zawałeń E., Drewniane cerkwie z wierchem brogowym jednozałomowym nad nawą w rejonie północnego Nadsania, [w:] Sztuka cerkiewna w diecezji przemyskiej. Materiały z międzynarodowej konferencji naukowej 25-26 marca 1995 roku, Łańcut 1999.
Zakmnij