Informacje

Atrybut Wartość
Nazwa Gdańsk - miasto wolności i pamięci
Zgłoszenie 04/11/2005
Koordynaty E18 38 56 N54 21 37
Kryteria ii, iv, vi
Nr Ref. 530

Oś czasu

Gdańsk - miasto wolności i pamięci

Wyślij wiadomość

Menu obiektu

Gdańsk - miasto wolności i pamięci

Gdańsk zawdzięcza swe powstanie i ponad 1000-letni rozwój harmonijnej współpracy ludzi różnych narodowości, religii, kultur i profesji. O jego wyjątkowości zadecydowały czasy nowożytne oraz położenie na styku dwóch wielkich światów i kultur – Europy Zachodniej i Środkowowschodniej. Rozkwit miasta zapewnił bezprecedensowy w skali europejskiej przywilej króla polskiego nadany w 1457 r., gwarantujący faktyczną wolność od wpływów politycznych, ekonomicznych i religijnych, który zapewnił miastu bezpieczeństwo oraz stworzył podwaliny wielonarodowej republiki miejskiej. Dar wolności Gdańsk potrafił znakomicie wykorzystać w otwartości na nowe idee w sztuce i religii, czy architekturze – w przesłaniu artystycznym gmachów publicznych. W XVI-XVII w. był to najważniejszy port tej części świata. Umiłowanie do wolności jest osią gdańskiej historii i teraźniejszości. 

Na proponowany wpis składają się trzy komponenty: 

Zespół historycznych budowli na Głównym Mieście, który cechuje najwyższy poziom różnorodnej stylowo sztuki architektonicznej. Każdy z proponowanych do wpisu obiektów reprezentuje inny zakres miejskich praw i wolności, razem prezentując pełny, wzorcowy program ideowy republiki miejskiej czasów nowożytnych.

Westerplatte – miejsce pamięci, gdzie rozpoczęła się II wojna światowa. Pole bitwy, na którym niewielki oddział polskich żołnierzy stawiał opór przeważającym siłom nazistowskiej III Rzeszy. Strzały oddane w tym miejscu z pancerniaka „Schleswig-Holstein” w dniu 1 września 1939 r. zapoczątkowały najkrwawszy konflikt w dziejach świata. Walka 200 żołnierzy, którzy przez 7 dni bronili dostępu do portu gdańskiego stał się przykładem i zachętą pokoleń Polaków walczących o wolną i sprawiedliwą ojczyznę.

Fragment Stoczni Gdańskiej z Pomnikiem Poległych Stoczniowców – miejsce pamięci związane z powstaniem w latach 80. XX w. „Solidarności”, pierwszego w państwach komunistycznych masowego ruchu opozycyjnego. W Sali BHP Stoczni Gdańskiej znajdowało się centrum walki społeczeństwa polskiego o wolność. Przywódcą „Solidarności” został Lech Wałęsa, późniejszy laureat nagrody Nobla.


link unesco whc:goo.gl/yeUlu8

GDAŃSK - MIASTO W ZASIĘGU OBWAROWAŃ Z XVII WIEKU

Zabytkowa część Gdańska w obrębie XVII-wiecznych fortyfikacji miejskich została uznana za pomnik historii w 1994 roku. Jest to jeden z najbardziej wartościowych w Polsce kompleksów architektoniczno-urbanistycznych. Późnogotyckie ceglane kościoły, kamienice, budowle militarne oraz obiekty nowożytne autorstwa wybitnych architektów z północnej Europy, którzy nadali miastu charakterystyczny wizerunek, stanowią o jego wyjątkowych walorach artystycznych. Gdańsk jest jednym z najstarszych miast Polski o ogromnym historycznym znaczeniu, miastem niegdyś królewskim i hanzeatyckim, które utrzymało aż do upadku I Rzeczypospolitej pozycję głównego portu morskiego na Bałtyku. Wpłynęło to na jego kulturową unikatowość, przejawiającą się w gwarantowanych przez króla wolnościach obywatelskich, tolerancji wyznaniowej niespotykanej w podobnych mu wieloetnicznych ośrodkach Europy, a także ogólnej zamożności mieszkańców. Klimat wielkiej metropolii portowej przetrwał w Gdańsku do dziś. Jego naturalny rozwój nie zaburzył wszakże wewnętrznej integralności późnośredniowiecznej i nowożytnej struktury urbanistycznej, która na tle innych północnoeuropejskich miast, przekształcanych w XIX wieku w wielkomiejskie ośrodki przemysłowe, stanowi swoisty rezerwat kulturowy.

Pierwsza wzmianka o Gdańsku pochodząca z Żywota św. Wojciecha mówi o przybyciu misjonarzy do miasta w 997 roku, choć badania archeologiczne wskazują na istnienie tu osady już w VII wieku. Samodzielna dynastia książąt pomorskich, usiłująca obalić zwierzchność Piastów, wykształciła się w 2. połowie XII wieku. W XIII wieku Gdańsk otrzymał prawa miejskie wzorowane na prawie lubeckim. Kolejnym etapem w jego dziejach był okres zajęcia przez zakon krzyżacki, który przyniósł nadanie nowego przywileju lokacyjnego na prawie chełmińskim dla Głównego Miasta, gdzie znajdował się port na Motławie, oraz stopniowe kształtowanie się poszczególnych dzielnic wokół niego. W 1361 roku Gdańsk, jako miasto portowe o wzrastającym znaczeniu, stał się członkiem Hanzy, co pozwoliło mu na prowadzenie handlu morskiego na dogodnych warunkach. Po zwycięskiej wojnie z Krzyżakami został włączony w 1454 roku w granice Polski, otrzymując z rąk Kazimierza Jagiellończyka liczne przywileje i z czasem stając się stolicą województwa pomorskiego utworzonego w obrębie Korony. Był to złoty okres w historii Gdańska, zarówno pod względem gospodarczym - jako głównego portu handlowego, bogacącego się na eksporcie zboża, soli i drewna, które spławiano tu Wisłą z całej Rzeczypospolitej, jak i kulturowym - jako miasta otwartego dla cudzoziemców, przyciągającego artystów i rzemieślników z innych ośrodków Europy, którzy znajdowali wśród gdańskich mieszczan zasobnych mecenasów. Zwłaszcza dzięki przybyszom z protestanckich Niderlandów, uciekającym przed prześladowaniami hiszpańskich Habsburgów, Gdańsk wyrósł w 2. połowie XVI wieku na ważny ośrodek artystyczny, z którego promieniowała północna wersja manieryzmu. W 2. połowie XVII wieku miasto zaczęło tracić dynamikę, do czego przyczyniły się wojny ze Szwecją, a potem wojna północna. Panowanie pruskie z okresu zaborów spowodowało upadek handlu morskiego i zastój gospodarczy, z którego podniosło się dopiero pod koniec XIX wieku. Po I wojnie światowej na mocy traktatu wersalskiego utworzono Wolne Miasto Gdańsk - przedmiot roszczeń ze strony Rzeszy Niemieckiej, stanowiący pretekst do ataku na Polskę rozpoczynającego II wojnę światową. Odbudowę ze zniszczeń wojennych podjęto w 1948 roku. Poprzedzona została decyzją o uznaniu terytorium miasta za zabytek oraz o pracowaniem pierwszego w Europie programu rewitalizacji przestrzeni miejskiej, charakteryzującego się świadomym poszanowaniem i ochroną dziedzictwa kulturowego. Pieczołowitą rekonstrukcją - z odtworzeniem historycznej tkanki urbanistycznej, ciągów elewacji i całych gmachów w przypadku obiektów sakralnych i użyteczności publicznej - objęto jedynie obszar Głównego Miasta.

XVII-wieczne obwarowania objęły powstający od wczesnego średniowiecza konglomerat odrębnych jednostek osadniczych, składających się na dzisiejsze śródmieście Gdańska. W granicach pomnika historii znajdują się: Główne Miasto w centralnej części, od północy Stare Miasto wraz z Osiekiem i dawnymi terenami zamkowymi, od wschodu Długie Ogrody, Wyspa Spichrzów i Dolne Miasto, od południa Stare Przedmieście i Łasztownia, a także włączone od zachodu w jednolity system fortyfikacji ziemnych: tzw. Biskupia Górka, Nowe Ogrody i Grodzisko. Każdy fragment, posiadający niegdyś własne przepisy budowlane i odrębny charakter funkcjonalny, cechuje specyficzny rodzaj zabudowy. To czytelne do dziś zróżnicowanie stanowi o specyfice Gdańska jako zespołu miejskiego.

Najbardziej nasycone zabytkowymi obiektami jest Główne Miasto. Otaczają je częściowo zachowane średniowieczne mury z basztami i bramami wodnymi. Ulica Długa przechodząca w Długi Targ stanowi część reprezentacyjnej Drogi Królewskiej, nad którą dominuje gotycko-renesansowa budowla - Ratusz Głównego Miasta. Obiekt od momentu ukończenia w 1336 roku był wielokrotnie rozbudowywany. Po pożarze w 2. połowie XVI wieku podjęto jego przebudowę w stylu renesansowym, którą od 1586 roku kierował Antoni van Obbergen, pełniący funkcję budowniczego miejskiego. Prace w ostatnim etapie objęły także wnętrza ratusza, które uzyskały bogaty wystrój. Przy jego wykonaniu zatrudnieni byli artyści: Izaak van den Blocke, Hans Vredeman de Vries, Willem van der Meer, Anton Mőller i Szymon Herle. Najbardziej reprezentacyjną realizacją jest Wielka Sala Rady , zwana też Salą Czerwoną, uznawana za najlepszy przykład świeckiego wnętrza manierystycznego w Polsce. W sąsiedztwie ratusza położony jest Dwór Artusaufundowany w XV wieku przez Radę Miejską po pożarze wcześniejszej budowli służącej jako miejsce spotkań kupców. W XVI wieku gotycką fasadę zastąpiono renesansową, a w latach 1616-1617 Abraham van den Blocke nadał jej cechy manieryzmu niderlandzkiego. Przed wejściem do Dworu Artusa ustawiono w tym samym czasie fontannę z odlanym w brązie posągiem Neptuna. Wiele spośród kamienic mieszczańskich stanowi wybitne przykłady manierystycznej architektury. Najcenniejszym jednakże jej przykładem spośród świeckich budowli Gdańska jest gmach Wielkiej Zbrojowni będący szczytowym osiągnięciem Antoniego van Obbergena z lat 1601-1605. Budynek ma dwie fasady, których ceglane powierzchnie zdobią detale architektoniczne z białego piaskowca: zachodnią w formie czterech kamienic z identycznie dekorowanymi szczytami i wschodnią dwuszczytową, ujętą po bokach wieżami. Spośród zabytków sakralnych najważniejszym obiektem w obrębie Głównego Miasta jest historyczna fara - kościół Mariacki, będący największą ceglaną świątynią gotycką pobrzeża Bałtyku. Powstawał od połowy XIV do końca XV wieku. W jego monumentalnej bryle dominuje 82-metrowa masywna wieża. Halowe, pobielone (z czasów zamiany na świątynię luterańską, 1572-1945) wnętrze kryje liczne gotyckie i nowożytne dzieła sztuki. Ponadto do gotyckich kościołów w tej części miasta należą: dominikański kościół św. Mikołaja i kościół św. Jana z unikatowym renesansowym ołtarzem głównym autorstwa Abrahama van den Blocke. W XVII wieku obok protestanckiego w tym czasie kościoła Mariackiego została ufundowana tzw. Kaplica Królewska, z przeznaczeniem dla gdańskich katolików. Jest ona cennym obiektem architektury baroku zaprojektowanym przez Tylmana von Gameren, z rzeźbiarską dekoracją Andreasa Schlütera.

Stare Miasto - zabytkowa zabudowa tej części śródmieścia znajduje się w pasie przyległym do kanału Raduni. Należy do niej przede wszystkim Ratusz Starego Miasta wzniesiony w latach 1587-1595 wg projektu Antoniego van Obbergena - najbardziej niderlandzka w wyrazie budowla manierystyczna w Gdańsku, charakteryzująca się oszczędną dekoracją skupioną w portalu i szczytach. Innym ważnym obiektem jest gotycki kościół św. Katarzyny, najstarszy kościół parafialny na Starym Mieście. We wnętrzu z barokowym wyposażeniem znajduje się między innymi epitafium astronoma Jana Heweliusza.
W południowej części historycznego Gdańska, na Starym Przedmieściu, głównym monumentalnym obiektem architektury jest zespół kościoła i klasztoru franciszkanów pw. Świętej Trójcy - cenne dzieło późnego gotyku z charakterystycznymi ażurowymi szczytami schodkowymi zdobiącymi elewacje. W zabudowaniach klasztornych znajduje się obecnie Muzeum Narodowe. Licznie zachowane baszty i bramy miejskie na terenie zabytkowego śródmieścia są najczęściej obiektami z okresu gotyku, np. Brama Szeroka ze słynnym Żurawiem - dźwigiem portowym wbudowanym pomiędzy jej pylonami, lub manieryzmu północnego, jak Brama ZielonaBrama Wyżynna czy Złota Brama

Wpis do rejestru zabytków: Terytorium miasta Gdańska zostało uznane za zabytek 11 października 1947 r. i wpisane do rejestru zabytków ówczesnego województwa gdańskiego pod nr 8.

Oprac. A. Kucińska-Isaac

 

POLE BITWY NA WESTERPLATTE

Pole bitwy na Westerplatte uznane zostało za pomnik historii w 2003 roku. Heroiczna obrona gdańskiego półwyspu przed atakiem hitlerowców we wrześniu 1939 roku stanowi jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli polskiego oporu. Trwająca siedem dni bitwa - pierwsze starcie sił polskich i niemieckich w czasie inwazji na Polskę - jest jednocześnie ważnym momentem w historii Europy jako pierwsza bitwa II wojny światowej. Bohaterska walka obrońców Westerplatte, podtrzymywana mimo ogromnej przewagi po stronie niemieckiej i odcięcia od polskich oddziałów nie dającego nadziei na dotarcie posiłków, już w trakcie swego trwania uzyskała wymiar moralno-symboliczny. Będąc uosobieniem niezłomnej postawy, dodawała otuchy broniącym kraju wojskom i ludności cywilnej w czasie kampanii wrześniowej. W kulturze polskiej funkcjonuje jako topos utrwalony w licznych dziełach twórców literatury i filmu. Pole historycznej bitwy tworzy dziś zespół architektoniczno-krajobrazowy, otoczony ochroną jako jedno z najważniejszych miejsc pamięci narodowej.

W 2. połowie XVII wieku na skutek zamulania ujścia Wisły utworzyły się po obu stronach rzeki dwie łachy określane jako Ostplaate i Westplaate. Kanał powstały między Westplaate a stałym lądem zaczął być używany jako główne wejście do portu gdańskiego, a sama łacha przekształciła się w wyspę nazywaną Westerplatte. W 1734 roku podczas oblężenia Gdańska przez wojska sasko-rosyjskie po raz pierwszy wykorzystano wyspę w charakterze militarnym. Wzniesione wówczas pierwsze umocnienia w czasach rozbiorów zastąpiono pruskimi drewniano-ziemnymi szańcami. Po utworzeniu się nowego ujścia rzeki - Wisły Śmiałej, i zamknięciu groblą dotychczasowego, Westerplatte stało się półwyspem. Od 2. połowy XIX wieku wznoszono na nim pojedyncze baterie nadbrzeżne, strzegące wejścia do portu. Po I wojnie światowej, gdy Gdańsk stał się wolnym miastem w wyniku ustaleń traktatu wersalskiego, fortyfikacje zostały całkowicie zdemilitaryzowane, a półwysep zmieniony w teren rekreacyjny z plażą. W 1925 roku decyzją Rady Ligi Narodów znaczna część Westerplatte została przekazana państwu polskiemu z przeznaczeniem na miejsce przeładunku broni i amunicji, tzw. Wojskową Składnicę Tranzytową. Obsadzono ją polską załogą wartowniczą, na potrzeby której zaadaptowano dawne drewniane budynki willowe. Wobec coraz bardziej realnej groźby hitlerowskiego ataku wybudowano w latach 1933-1934 cztery wartownie, których projektantem oraz głównym twórcą taktycznych założeń obrony był płk Józef Siłakowski. Całość terenu otoczona została murem od strony kanału portowego i u nasady półwyspu, od strony morza zasiekami z drutu kolczastego. Dowódcą składnicy od grudnia 1938 roku był mjr Henryk Sucharski, wzmocniona załoga w dniu wybuchu wojny liczyła ok. 220 żołnierzy. Niemiecki atak nastąpił 1 września o godzinie 4:47, kiedy pancernik szkolny Schleswig-Holstein oddał pierwszą salwę w kierunku Wojskowej Składnicy Tranzytowej. Jednocześnie przystąpiły do szturmu oddziały lądowe kompanii Kriegsmarine, odpierane ogniem obrońców i zatrzymywane w rejonie granicy składnicy. Ponawiany atak Niemców, pomimo skutecznej obrony, przyniósł ogromne zniszczenia i ofiary w ludziach. Drugiego dnia walk z ostała całkowicie zniszczona wartownia nr 5, grzebiąc pod gruzami załogę. W kolejnych dniach niemieckie siły były stale wzmacniane dodatkowymi oddziałami, podczas gdy załoga składnicy - w założeniu mająca bronić się przez 12 godzin, do czasu nadejścia posiłków - walcząc w okrążeniu nie mogła liczyć na jakąkolwiek odsiecz. Tragiczna sytuacja polskich żołnierzy, pozbawionych wody, środków medycznych i pozostających pod niemal nieustającym ostrzałem, spowodowała podjęcie 7 września decyzji o przerwaniu walk. Po kapitulacji Niemcy oddali honory obrońcom Westerplatte w uznaniu dla ich bohaterstwa.

Pole bitwy na Westerplatte zaraz po zakończeniu wojny zaczęło być traktowane jako miejsce pamięci. Z inicjatywy ocalałych uczestników walk na miejscu zniszczonej wartowni nr 5 urządzono symboliczny niewielki cmentarz z krzyżem i tablicą upamiętniającą nazwiska poległych. W 1964 roku rozpoczęto prace nad zagospodarowaniem półwyspu. Wprowadzono wówczas układ utwardzonych alejek w zachowane umocnienia. Dominującym elementem całej kompozycji przestrzennej stał się kopiec usypany na wysokość 22 metrów, z serpentyną prowadzącą na jego szczyt, gdzie umieszczono monumentalny pomnik Obrońców Wybrzeża w formie wyszczerbionego bagnetu wbitego w ziemię wykonanego z granitowych bloków. Mimo typowych dla okresu PRL-u ideologicznych treści w nim zawartych, jest przykładem udanej realizacji powojennej rzeźby pomnikowej funkcjonującej w przestrzeni krajobrazu, będącej efektem ścisłej współpracy rzeźbiarza i architekta.

Ocalałymi obiektami pola bitwy są:

  • Wartownia nr 1 - zbudowana w latach 1933-1934, z gankiem od strony północnej i ze schronem w piwnicy. W trakcie prac regulacyjnych nabrzeża kanału w 1967 roku została przesunięta w głąb półwyspu, co uchroniło ją przed zniszczeniem (w miejscu pierwotnej lokalizacji zachowała się płyta fundamentowa). W 1974 roku otwarto tu Izbę Pamięci poświęconą dziejom bitwy, a w 1980 roku utworzono oddział Muzeum Historycznego Miasta Gdańska.
  • Wartownia nr 3 - powstała w piwnicach willi podoficerskiej, wzniesionej w 1934 roku. Zniszczona podczas działań wojennych - zachował się jedynie obrys budynku z częścią piwniczną.
  • Wartownia nr 4 - wybudowana w latach 1933-1934. Budynek na planie prostokąta, parterowy, z piwnicą wyniesioną nad poziom terenu.
  • Placówka „Fort” - wybudowana w 1911 roku jako schron dla dowódcy baterii nadbrzeżnych. Po powstaniu Wojskowej Składnicy Tranzytowej służyła jako zabezpieczenie placówki nr 5 od strony morza. W 1939 r. stała się jednym z ważniejszych elementów obrony. Budynek o konstrukcji żelbetowej, dwupoziomowy. Zachowała się kolista podstawa dalmierza oraz stanowisko obserwacyjne.
  • Placówka „Elektrownia” - budowla z cegły o trójczłonowej bryle i wnętrzu pozbawionym podziałów, wzniesiona w 1934 roku. Latem 1939 roku zainstalowano w niej stanowisko ogniowe dla piechoty.
  • Nowe koszary - powstały w 1936 roku, prawdopodobnie według projektu prof. Jana Zachwatowicza. Piętrowy budynek miał podziemną kondygnację mieszczącą schron o konstrukcji żelbetowej, wypełnionej cegłą. Poważnie uszkodzony w czasie trwania walk, z najbardziej zniszczonym skrzydłem rozebranym po wojnie, funkcjonuje obecnie jako trwała ruina. Obok odsłonięto w 1997 roku rzeźbę stylizowanego Orła Białego - dzieło Konrada Srzednickiego, wykonane w piaskowcu w 1937 roku, umieszczone pierwotnie nad głównym wejściem do koszar.
  • Magazyny amunicyjne - zlokalizowane przy bocznicach kolejowych, składały się z budynku magazynowego, rampy od strony torów i wałów ziemnych. Wielkość magazynu zależała od rodzaju przechowywanej amunicji. Zachowały się: dwa średnie magazyny z częściowo zachowanymi wałami - przeznaczone do przechowywania szrapneli, fundament i wały dużego magazynu na amunicję piechoty oraz fundamenty i wały sześciu małych magazynów, w którym przechowywano materiały wybuchowe i proch bezdymny.
  • Schron i wieża dalmierza zapasowego 25 Baterii Artylerii Stałej - unikatowe, powojenne elementy systemu obronnego wybrzeża, wybudowane w 1954 roku jako część Punktu Obserwacji Dwubocznej. Wieża żelbetowa, sześciokondygnacyjna.
  • Zachowały się również relikty muru granicznegobramy kolejowejfundament budynku stacji kolejowejkanał inspekcyjny wiaty elektrogeneratora służący do serwisowania drezyny, relikty starych koszarkasynawilli oficerskiej i podoficerskiejmagazyn paliw oraz falochron.

Oprac. A. Kucińska-Isaac na podstawie opracowania Marka Borowskiego i Jacka Dąbrowskiego oraz decyzji o wpisie do rejestru zabytków

 

FRAGMENT STOCZNI GDAŃSKIEJ

Stocznia Gdańska – jedna z największych polskich stoczni, zlokalizowana na lewym brzegu Martwej Wisły i na Ostrowiu. Powstała po 1945 na terenach, gdzie wcześniej istniały niemieckie stocznie Jana Klawittera (od 1804), następnie Kaiserliche Werft Danzig (od 1844) oraz Schichau (od 1890). Stocznia Gdańska w ciągu swojej działalności zbudowała ponad 1000 w pełni wyposażonych statków pełnomorskich, m.in.: kontenerowców, statków pasażerskich i żaglowców. Na jej terenie miało miejsce stłumienie protestów oraz zamordowanie trzech stoczniowców – ofiar wydarzeń grudnia 1970 roku. Z gdańskiej stoczni wywodzi się NSZZ „Solidarność”, na terenie zakładu podpisano porozumienia sierpniowe w 1980 roku. W 1996 roku postawiona w stan upadłości, następnie na bazie przedsiębiorstwa powstała Stocznia Gdańska – Grupa Stoczni Gdynia SA, od 2006 roku – Stocznia Gdańsk SA.

więcej informacji w "Studium wyboru form ochrony konserwatorskiej terenow i obiektów postoczniowych w Gdańsku", opracowanego przez zespół autorski PKN ICOMOS: Dr inż. Waldemar Affelt, arch. Tomasz Błyskosz, Prof. dr hab. Marcin Gawlicki - patrz zakladka DOKUMENTY

Dokumenty

2017-04-11 00:00

Filmy

Zakmnij